Lotí ogba ogbolo

Nana Asmaʼu

Ákwí Wikipídiya

Éwn malábó:EngvarB Éwn malábó:Infobox religious biography Nana Asmaʾu (pronunciation; ọgbọdu od'unwu: Asmaʾu bint Shehu Usman dan Fodiyo Éwn malábó:Pronunciation, Éwn malábó:Langx; 1793–1864) i chi oma onu ami was a Fulani, poet, ẹnẹ kiya k'ónẹ ẹnwu, ẹnẹ ogbo gaga efu ọja amonẹ, ẹnẹ ki defu gọmẹti eche go ma'nyu ọda ẹnẹ ki mẹ nwu [1]ma'nyu ọma onobulẹ ẹnẹ ki chi uch'uchanẹ Sokoto Caliphate, Usman dan Fodio.[2] i chẹnẹ ki amonẹ abumẹ abẹki edojima mwu eju ọwọ northern Nigeria. I chi ẹnẹ ki am'ibo ki bọ a go che lugbo ukọchẹ ọtakada ma'nyu ọna ki onobulẹ anọ la nwu ki je che efu Islam, kpai nwu am'ibo kibọ abilẹ nwa titọ lugbo onobulẹ efu Africa.

Ẹnwu ki l'ugbo nwu

[nwọ́che | nwó étéwn che]

Mabi Nana Asmaʾu ọdọ 1793 yi efewo kẹkẹ ku ma dọ ki Degel.[3] odu ku ma rọ nwu ma rọ nubi Asmāʾ bint Abi Bakr, ki chi Ẹnẹ ki dẹ kpai Muhammad.[4] Adiko ẹgba ki chi imọtọ iyeju lẹ fu iko ogwu ami Fulani War (1804–08), a ka dufu lugbo Am'ibo jihad ki chu ùchanẹ Sokoto Caliphate, ẹgba iko am'ibo abakpa.[5] Ọma onobulẹ ẹnẹ ki chi uchanẹ Caliphate Usman dan Fodio (1754–1817) ma'nyu omaye Sultan ekeji, Muhammed Bello (ki kwu 1837), adiko nwu onwu kpoji ologbo tu le gba adiko ẹgba Caliphate Ma'nyu i la chi ogbo gaga ẹtẹ enẹlẹ ami agboji ku ma wa anubi. Akwi ẹgba 1805. Adiko ẹgba ki Nana Asmaʾu mu di ẹnẹ ki chi agboji. Ọmaye nwu onobulẹ Maryam ma'nyu Fatima, kpai ọya Caliph's Aisha ma'nyu Hawwaʾu, che chukọlọ gbali efu gọmẹti efu state titọ.[6]

Dabi attah, Nana Asmaʾu che n'uma efu tafsir ( Ukọchẹ Qur'anic ), ma'nyu ojima li le edu ma'nyu ukọchẹ ẹnwu ekọchẹ. Alu ki mu dẹnẹ kiya che gu ma go che eyi Qadiriyya Sufis, dan Fodio ma'nyu am'ibo ku ma le tu ubi nwu chi ọbata uma ekpẹ, ojile nwu chi eyi sunnah, ẹnẹ ki ya che dabi Muhammad.[7].[2].[8]

Akọ ma'yu Adibe

[nwọ́che | nwó étéwn che]
Manuscript of Nana Asmaʾu's works.[9]

I che nu ma efu ukọchẹ ma'nyu am'ẹnwu kibọ , abẹlẹ i nwọ gbi ichi ojoji m'ẹlẹ, Arabic, Fula, Hausa ma'nyu Tamacheq Tuareg.[10] Nana Asmaʾu che nẹñwù ki eju wewe mọru ugbo ugbọ gba am'ibo abakpa ku ma defu West Africa, ele di u ña nwu ki mẹ nwu we we ọla.[11] i deju di ami ogwu we we ki ami Fulani ja. i la che kọ l'ugbo ẹnwu ki li l'ugbo Wakar Gewaye, "The Song of Wandering".[12]

Ẹnwu ki gboji che ma ka dufu pẹ efu ọgbọdu ẹnwu ku ma kọ l'ugbo nwu:[13]

  • Nana Asma’u kẹnwu pẹ efu ʿAjamī scripts ( Ichi African ku ma kọ efu ọtakada Arabic).  
  • Elẹ jẹnwu chikilu alafa eyi Islamic ki tẹru efu uma Arabic le.
  • Ukọlọ nwu koji adu nwa go amenwù ki l'ugbo Islam yi ojanẹ Africa.

Elẹ jẹnwu ẹnwu k'ikọ chẹ tẹ nwu:

  • Ami onobulẹ Rural
  • Am'ibo kuma ma neke k'ichi-Arabic
  • Ami efewo ki Islam gbanyi[14]

[15]

Ẹnwu ekọchẹ amon'obulẹ

[nwọ́che | nwó étéwn che]

Ami ọtakìda ki Asmaʾu kọ ki deju wi ẹgba chẹ lugbo ukọchẹ Islam. Ọlayi nwu ki l'ugbo ẹgba ki ch'ogijo , onwu ni eche l'ugbo ọtakìda e kọchẹ am'ibo bulẹ. I chanẹ adiko l'ọla ọdọ 1830, i chanẹ uchẹ amon'obulẹ ku ma kọ amonẹ nwu ma dọ abọlẹ ki jajiss, ku lo tu lẹ lefu Caliphate ta kọ amon'obulẹ ẹnwu efu unyi ku ma du kọchẹ ẹnwu.[16] adabi nwu, ẹnẹ ok'oka ami jajis adu ẹnwu ki Nana Asmaʾu ma'nyu am'ibo um'ẹnwu Sufi kọ, ojile nwu lefu agbaka mnemonics ma'nyu poetry, ku ma kọ ami onobulẹ ọgwọkọ ku ma mẹnwu ku ma dọ ma ki ƴan-taru, abẹki"am'ibo ku ma wa da ma jeju jọ, ami udama onubulẹ."[17] gwi ẹnẹ oko'oka jaji ma du nwu malfa, udoji ma'nyu ẹnwu uyikọ oguchẹkọ eyi uña Hausa animist ọma onobulẹ onu efu Gobir, ku ma ji kpai turban kpikpa. Ami jajis wa mu di ẹnwu uyikọ iko titọ, ọda titọ, ma'nyu ukọchẹ Islam adabẹki chi ami'bobulẹ ọdọda ku ma defu efewo omunẹ.[18] network lẹ nugo:

  • Ma du nwu wa enẹle udama ọkọ kpai ọya
  • Abonẹ che kpi ọma ebi
  • Ma du nwu wa enẹ onẹlẹ

Eki dẹ yi jẹnwu chi oka efu ọna ku ma ki amon'obulẹ e kẹnwu dẹle efu Africa.

[19]

  1. oxfordbibliographies.com. doi:10.1093/obo/9780195390155-0262 https://oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0262.xml. Retrieved 22 ochu ekeji 2026. {{cite web}}: Missing or empty |title= (help)
  2. 1 2 "Nana Asma'u". rlp.hds.harvard.edu (in English). Archived from the original on 23 ochu eketa 2020. Retrieved 26 ochu ekelu 2020.
  3. Éwn malábó:Harvard citation no brackets
  4. "Nana Asma'u". Naked History (in American English). 28 ochu eketa 2017. Archived from the original on 4 ochu ekefa 2023. Retrieved 26 ochu ekelu 2020.
  5. Mack, B (2023). Nana Asma'u of Nigeria 1793–1864. Women in the History of Philosophy and Sciences. Vol. 19. Springer. pp. 419–432. doi:10.1007/978-3-031-28563-9_19. ISBN 978-3-031-28563-9.
  6. "Nana Asma'u and the 'yan taru movement". Daily Trust (in English). 3 ochu ekefa 2017. Retrieved 23 ochu ekelu 2022.
  7. "Islam | Encyclopedia.com". www.encyclopedia.com. Retrieved 26 ochu ekelu 2020.
  8. brill.com. doi:10.1163/21540993-20230002 https://brill.com/view/journals/iafr/14/2/article-p119_001.xml. Retrieved 22 ochu ekeji 2026. {{cite web}}: Missing or empty |title= (help)
  9. Asma'u, Nana (1997). "Excerpt from: Collected works of Nana Asma'u, daughter of Usman 'dan Fodiyo (1793-1864)" (in Arabic). {{cite journal}}: Cite journal requires |journal= (help)
  10. "Ode to Nana Asma'u: Voice and Spirit". Muslim Heritage. 16 ochu ekejo 2016. Retrieved 26 ochu ekelu 2020.
  11. David Westerlund wrote: "She continued to be a source of inspiration to the present day." Mary Wren Bivins, Telling Stories, Making Histories: Women, Words, and Islam in Nineteenth-Century Hausaland and the Sokoto Caliphate. London: Heinemann, 2007.
  12. Tambuwal, Aminu (23 ochu ekejo 2016). "Sokoto's religious moderation is rich lesson to a troubled world". TheCable (in American English). Retrieved 23 ochu ekelu 2022.
  13. brill.com. doi:10.1163/21540993-20230002 https://brill.com/view/journals/iafr/14/2/article-p119_001.xml. Retrieved 22 ochu ekeji 2026. {{cite web}}: Missing or empty |title= (help)
  14. brill.com. doi:10.1163/21540993-20230002 https://brill.com/view/journals/iafr/14/2/article-p119_001.xml. Retrieved 22 ochu ekeji 2026. {{cite web}}: Missing or empty |title= (help)
  15. Tambuwal, Aminu Waziri (23 ochu ekejo 2016). "As John Kerry visits Sokoto". Daily Trust (in British English). Retrieved 26 ochu ekelu 2020.
  16. "Nana Asma'u: A woman of knowledge in Africa". Saudigazette (in English). 15 ochu ekela 2017. Retrieved 26 ochu ekelu 2020.
  17. "12 Muslim Women Who Are Modern Role Models That'll Amaze And Inspire You". Thought Catalog (in English). 9 ochu ekela 2016. Retrieved 26 ochu ekelu 2020.
  18. Excerpt from Mack, Beverly B., and Jean Boyd, One Woman's Jihad: Nana Asma'u, Scholar and Scribe. Includes two translated poems of Nana Asmaʾu.
  19. Waziri Tambuwal, Aminu (23 ochu ekejo 2016). "Sokoto's Religious Moderation Is Rich Lesson To A Troubled World". Premium Times | Opinion (in American English). Retrieved 23 ochu ekelu 2022.

Egba gbọgba

[nwọ́che | nwó étéwn che]

Lua error: expandTemplate: template "EditAtWikidata" does not exist.